Genel

Kimliksiz Bir Dünya Nasıl Olurdu?; Pluribus Dizisi Analizi

kimliksiz bir dünya nasıl olurdu?

KİMLİKSİZ BİR DÜNYA NASIL OLURDU ? PLURİBUS’UN TUTTUĞU AYNA

Bu yazı bir insan tarafından yazılmıştır.

 

İnsanlar arasında bir farkın kalmadığı, kimsenin kimseden ayrışmadığı, insana ait faktörlerin ortadan kalktığı, herkesin o devasa bir ‘Bir’’in içinde eridiği bir dünya… Başkasının duygusunu kendi duygunuz, başkasının fikrini kendi hakikatiniz sanarak yaşadığınız bir düzen. Böyle bir dünyada yaşamak ister miydiniz? Pluribus dizisi, tam da bu distopik ihtimali, kimliksizleşme salgınını ve ‘Ben’ demenin yok olduğu o tekinsiz eşiği işleyen bir başyapıt. Bu yazıda, Pluribus’un sunduğu bu distopik evren kimliksizleşme bağlamında ele alınacak ve çağımızın eşiğinde durduğu o tehlikeye ışık tutulacaktır.

Pluribus, “Çokluktan birliğe” anlamına gelir, dizi uzaydan gelen sinyaller aracılığı ile insanlığa ruhsal olarak bulaşan bir salgın hastalığı konu alır. Salgına yakalananların ruhsallığı silinir, ben ve öteki arasındaki hayati mesafe ortadan kalkar, bireysel düşünce kalmaz, bir kişi ne hissediyorsa herkes aynı şeyi hisseder. İnsanlar devasa bir ortak bilincin içinde silikleşir.  İnsanlar görünürde farklılardır ama ruhsallıkları artık “Bir”dir.  Geriye kalan, korkutucu derecede sakin, uyumlu ve çatışmasız bir yığındır. Arzu, öfke ve merak gibi bizi hayata bağlayan rahatsız edici dürtüler silinir, toplum mutlak bir düzenin steril huzuruna kavuşur. Ancak bu huzur, öznenin ölümüdür. Bu devasa yığında yalnızca 13 kişinin bu salgına bağışıklığı vardır, onlar hala bir şeyler hissedebiliyordur, acı çekebiliyor, aşık olabiliyor ve öfkelenebiliyorlardır. Peki bu bağışıklığı sağlayan nedir ? Ya da salgına yakalananları geri döndürmenin bir yolu var mıdır ? Dizi temelde bu iki soru üzerine odaklanır.

Kimliksiz Bir Dünya Nasıl Olurdu ? 

Kimliksiz bir dünya, ilk bakışta huzur verici görünür,hiçbir çatışmanın olmadığı bir sığınak gibi… Ancak biraz yakından baktığınızda, bu huzurun aslında bir mezarlık sessizliği olduğunu fark edersiniz. Bu dünyada herkes birbirine benzer, kimse otantik bir kimlik kurmanın zahmetli yoluna girmez. Tek bir ses konuşur, herkes o sesi tekrarlar. Öteki olmadığı için, varlığınızı teyit edecek bir bakış da yoktur. Bu düzen narsistik bir cennet gibi başlar, ama otistik bir yalnızlıkla son bulur.

Arzunun ve erotizmin sonudur. Arzu mesafe ister, gizem ister, bilinmezlik ister. Tamamen şeffaf, birbirinin aynısı olan varlıklar arasında erotizm barınamaz. Kimse kimseyi merak etmez, çünkü keşfedilecek yabancı bir kıta kalmamıştır. Bu dünya biyolojik olarak canlı olsa da, libidinal olarak ölüdür. Freud’un ölüm dürtüsünün nihai zaferidir, gerilimin sıfıra indiği o mutlak durağanlık noktası… Oysa yaşamak, ancak yaşam ve ölüm dürtülerinin birlikteliğiyle mümkündür. Pluribus’un dünyasında ise yaşam kaynağı meme, -yaratıcılık, bağ ve canlılık- kurutulmuştur. Geriye yalnızca ölüm dürtüsünün, yani o steril çatışmasızlığın mutlak hakimiyeti kalmıştır.

Bu dünyada kimse “Ben ne istiyorum?” diye sormaz. İnsanlar kolay yönlendirilir, kolay ikna edilir, kolay vazgeçerler. Çünkü kaybedecek bir “ben”leri yoktur. 

Bu dünyada insanlar kendilerini sorgulamazlar bu sebeple suçluluk veya utanç yaşayamazlar. Sorumluluk da alamazlar. Çünkü tüm bunları yapabilmek için insanın  “ben yaptım” diyebilecek kadar -ben ve öteki- ayrımını yapabilmesi gerekir ki suçlu hissedip sorumluluk alabilsin. Bu dünyada insanlar bağ kuramazlar, yüzeysel birliktelikler vardır. Çünkü bağ kurmak olumsuzu tolere edebilmeyi gerektirir, sevdiğimiz kişiyi iyi ve kötü özellikleriyle bir bütün olarak görebildiğimizde bağ kurabiliriz. 

Kimlik, tüm bu olumsuz durumlara katlanabilmek için sağlam bir iç dünya sağlar. Bir binanın temeli gibi düşünün, kimlik bizim bu dünyadaki varlığımızı sağlamlaştıran, her rüzgardan etkilenip yıkılmamamız için gerekli bir kazanımdır. Oysa tam aksi durumda ise insan oldukça kırılgan olur ve dünyanın gerçekliklerini taşıyamaz.

Kimlik Nasıl Kazanılır ? Başlangıçta Kimlik Yoktu

Ancak kimlik sonradan kazanılan bir olgudur. Başlangıçta kimlik yoktur, bebek öteki ile -bir-lik halindedir. Bebeğin tek kimliği ötekine ait olmaktır. Kimlik başlangıçta atanan, ardından kazanılan bir olgudur. Kimlik kazanımı ise bebeğin zamanla büyüyüp dış dünya ile tanışmasıyla birlikte örnek alacağı, idolü olarak belirleyeceği, kahramanlar, oyuncular, sporcular, abiler, ablalar, öğretmenlerle kurulan ilişkilerden oluşan damlalarla, damlaya damlaya göl olur anlayışıyla zamanla inşa edilir. Kişi dış dünyadaki kişileri merak eder, özümser, kimliğine katar ve devam eder veya kimliğinden ayrıştırır ve özümsenecek yeni kimlikler arar. Ancak bu beklenen normal gelişim için mümkün olur. Çocuk büyüse de kimliğin kazanımı gerçekleşemeyebilir. 

 

Kimlik Kazanımı Neden Gerçekleşemez ? 

 

İnsan dünyaya ötekilerden bağımsız bir canlı olarak gelmez, onların bir uzantısı olarak gelir.  Onu ötekine bağlayan biyolojik kordonun kesilmesi ayrılığın sadece başlangıcıdır, kimliğin oluşabilmesi için yaşanması gereken asıl ayrılık ruhsal kordonun kesilebilmesidir. Bu ruhsal doğum çocuğun annenin güvenli kapsama alanından başını kaldırıp, tekinsiz ama baştan çıkarıcı olan dış dünyaya duyacağı merakla mümkündür. Ancak bu merak sekteye uğratıldığında yani ebeveyn, çocuğunun ayrı bir yaşamı olduğunu reddedip onu kendisiye sembiyoz bir halde tutmaya direttiğinde trajedi başlar. Çocuk ayrışmak yerine ebeveyninin ona sunduğu aynada asılır kalır. O ilksel ve büyüleyici ‘bir-lik’ halinden kopamayan özne için, kimlik inşa edilecek bir yapı değil, üzerine giydirilen bir kostüme dönüşür. Bu noktada kişi, atanılan kimliği sürdürür, inşa edip kazanabildiği değil.

Bu mümkün olmadığında insan bebeksi konumunu sürdürür. Görünürde yetişkindir, yaşamını sürdürür görevlerini yerine getirir, eğitim alır, işi vardır ama hiçbir zaman tam anlamıyla orada değildir; çünkü merak etmez, risk almaz, çatışmaya girmez. Yaptığı işlerde, kurduğu ilişkilerinde tam bir uyum halindedir, hayır diyemez, öfkelenmez veya saldırmaz. 

Pluribus; Toplumsal Bir Regresyon Hali

Dolayısıyla bu kimliksizleşme hali aynı zamanda yetişkinliğin yükünden kaçıp ilksel bir bütünlüğe yani bebeksi bir konuma geri dönmeyi de simgeler. İnsan yaşamı boyunca zorlayıcı yaşam olaylarıyla karşılaştığında ruhsal olarak erken dönemlere gerileme eğilimindedir. Daha tutumlu olarak tuvalet dömenine, oral doyuma yoğunlaşarak emzirme dönemine, hiçbir uyaran almadığı bir içe kapanma ile anne rahmine ruhsal olarak gerileyebilir.  Kimliksiz dünya da aslında sınırların, ayrımların ve çatışmanın olmadığı, acının askıya alındığı rahimsel bir sığınaktır. 

Pluribus’ta bebeksi konuma gerileme, salgına yakalanan insanların sadece süt kutuları içinde insandan elde edilen sıvılarla beslenmesi ile temsil edilir. Aslında bu insandan elde edilen sıvı ‘meme’ ile ‘ağzın’ henüz kopmadığı o ilksel doyuma duyulan sapkın bir açlıktır. Sıvının insandan yapılmış olması ise narsistik bir kendi kendine yetme halini vurgular. Dış dünyanın onlara sunduğu yiyecekleri yiyemezler, çünkü canlılara saldıramayacaklarını söylerler. Ancak trajik bir şekilde insan bedeninden elde edilen sıvı ile beslenmeyi meşrulaştırırlar. Sıvının insandan yapılması nesneyi (anneyi,memeyi) yani yaratıcı olanı, hayat vereni tüketme, kurutma ve sömürme biçimidir.  Melanie Klein’a göre bebek memeyi sadece besin kaynağı olarak görmez, onu yaratıcılığın ve canlılığın kaynağı olarak da görür ve bu kaynağa haset duyar. Haset, bu kaynağı içine almayı, tüketmeyi, kurutmayı ve sömürmeyi arzular. Birleşmiş insanların besini de tam olarak bu ilkel fantezinin, yani hayat vereni yiyip bitirerek yok etmenin sahnelenmiş halidir.

Bu Dünyada Çatışmaya Yer Yoktur

Bu kimliksizlik halinin en belirgin özelliği saldırganlığın olmayışıdır, kişi öfkesini bastırır, olumsuz hiçbir şey yansıtmaz ötekiyle tam bir uyum halindedir. Çünkü öfke ve saldırganlık bir “ben” ve “sen” ayrımınıdan doğar. Çünkü saldırganlık insanın kendisine ait olanları koruması gerektiğinde ortaya çıkar; kimliğine, fikirlerini, sevdiklerini, sahip olduklarını.. Ancak aidiyet duyduğu pek bir şey olmayanın saldıracak bir şeyi de olmaz ve her an her yere ait hissedebilir. Pluribus’ta bu durum çarpıcı bir diyalogla sahnelenir. Salgına yakalanan Zosia’ya, Carol ‘Nerede yaşıyorsunuz?’ bir aidiyeti, ev, kast ederek.. Zosia’nın cevabı ise kimliksizliğin manifestosu gibidir: “Artık sahiplik yok, özel mülk yok. Nerede kalıyorsak orası evimizdir.” Her yerde olmak, aslında hiçbir yerde olmaktır.

Öte yandan, bu regresif (gerilemiş) konumda saldırganlık tamamen yok olmuş değildir ancak etik değerlerden yoksundur, ham ve ilkeldir. Olgunlaşmış yetişkince saldırganlık, bir hakkı savunmak, yanlışa ‘hayır’ demek veya ötekini korumak için dönüştürülebilirken, ilkel saldırganlık yalnızca doyum engellendiğinde ortaya çıkan pusulasız bir dürtüden ibarettir.

Pluribus’ta da tam olarak böyledir, ‘birleşmiş’ insanlarda, olumsuz hiçbir duygunun barınamadığı bir uyumu görürüz. Öyle ki, salgına henüz yakalanmamış Carol, Zosia’ya öfkelenip bağırdığında  sistemleri bu yabancı uyaranı tolere edemez. Carol’un onlara –yani o büyük ‘Biz’e– yönelttiği öfke, aslında hayatın sert bir gerçekliğidir. Ancak bebeksi konumdaki bu insanlar, dış gerçekliğin sertliğini göğüsleyemezler ve şalteri indirirek bayılırlar. 

Oysa insanı hayatta tutan bu saldırganlığıdır,  hatta sevgi ve şefkat duyabilmesini bile saldırganlık ve nefret edebilme kapasitesine borçludur. Çünkü sevmek, istemektir. İstemek, saldırganca bir tavırdır. Doğanın kanunu budur; istediğiniz şeye ulaşmak için aşmanız gereken engeller, çekip almanız gerekenler vardır. Sahici bir sevgi bu engelleri, dış gerçekliği kabul edip, gerektiğinde onları aşmayı ve yıkmayı gerektirir. Sahici bir sevgi ötekini, kendi çıkarlarınıza kurban etmemeyi de gerektirir.

Öfkenin ve nefretin hiç olmadığı sevgi gösterileri çoğu zaman bir roldür.
Birine tamamen uyum sağlamak, onu sevmek değildir, kendini ayrı bir özne olarak kuramamaktır. Böyle ilişkilerde kişi sevmez, yalnızca sever gibi yapar. Dizinin son bölümünde Carol’un yaşayacağı hayal kırıklığı da tam buna işaret eder. Onu sevdikleri için ona tam bir uyum sağlayan insanların aslında yalnızca kendi çıkarları için ona uyum sağladığını fark eder. Onların yakınlığı bir bağ değil, bir stratejidir. Zarar verirken bile bunu “senin iyiliğin için” diyerek masumlaştırırlar. Carol ise kandırıldığını fark ederek onlara olan inancından vazgeçer. Nitekim bu böyledir, en büyük kötülükler, en iyi duygularla işlenir. Kendisini ve ötekini kandırmayı başaran insan içinse bu hiçbir zaman kötülük değildir.  

Peki, Pluribus’taki bu kurgusal senaryo, aslında ne kadar ‘kurgu’?

Pluribus’ta salgın, uzaydan gelen sinyaller aracılığı ile bulaşır ve insanları aynılaştırır. Şimdi bir düşünelim bu bizim dünyamızda da hali hazırda yaşanmıyor mu ? Yapay zeka ve sosyal medya akımları ile insanların çoğunluğu bu salgına çoktan yakalanmadı mı ? Yapay zeka insanların hepsiyle eşit ilişki kuruyor, kimsenin biricikliği ile ilgilenmiyor tıpkı dizideki Zosia karakteri gibi. O da Carol ile tıpkı bir yapay zeka gibi konuşur, her konuda sınırsız bilgisi var ve her an her şey olabilir ama özünde hiç kimsedir. Carol bunu kendisine özel zannederken aslında herkese aynı davrandığını fark ettiğinde ise hayal kırıklığı yaşar. Carol ikinci sezonda insanlığı bu salgından nasıl kurtarabileceğini araştıracak ve diziden geriye bize kalan sorular ise şu olacak; Siz kendinizi nasıl kurtaracaksınız ? Veya bu salgına yakalanmamanın yolu nedir ? Siz hangisi tercih ederdiniz; sonsuz mutluluğu ve huzuru vaat eden çatışmasız ama cansız bir topluluğa dahil olmayı mı yoksa kendi otantikliğinizi keşfedebileceğiniz, aynı olmamanın çatışmalı ve zorlu yolunu mu ? Aynı olmaktan vazgeçmenin bedelini ödemeye hazır mısınız yoksa seçiminizi çoktan yaptınız mı ? 

Sonuç Olarak Bağışıklık Mümkün Müdür ?

Bağışıklık mümkündür. Çünkü insanı ne kadar bir sayıya, bir veriye indirgemeye çalışsalar da içindeki o kendine has çekirdeği indirgenemezdir. İnsanın bu çekirdeği, sistemin ezemeyeceği yegane dokunulmazıdır. Makinenin o devasa dişlileri arasında öğütülmeyecek olan köşeli, yontulmamış, uyumsuz öznellikleridir. O pürüzler, çarkların dönmesini engeller ve insanı “biricik” kılar. Bu sebeple bağışıklık kazanmanın yolu insanın kendisine ait bir kimlik oluşturabilmesidir.

Unutulmamalıdır ki, biyolojik olan bu yasa ruhsallık için de geçerlidir, Bağışıklık steril bir fanusta kazanılamaz, gerçekliğin yakıcı, kirli ama yararlı mikroplarıyla temas ederek kazanılır. Ruhsal bağışıklığımızı oluşturan şey, yaşamın zorlukları ve çatışmalarıdır. Kimliğimiz ise dış dünyanın olumsuz durumlarına karşı geliştirdiğimiz bağışıklığımızdır.  Dolayısıyla, sevilemez olma pahasına uyumsuzluğunu sürdürebilen, tek tip mutluluğu reddeden ve çağın gürültülü akıntısına kapılmak zorunda hissetmeyen hiç kimse, bu salgına yakalanmayacaktır. 

 

Bu yazı Psikeart dergisinin 104., Kimlik sayısı için hazırlanmıştır.

 

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir