Genel

Meleğin Düşüşü Film Analizi; “Meleğin Düşüşüyle Doğan Kadın”

meleğin düşüşü film analizi

Meleğin Düşüşüyle Doğan Kadın

Semih Kaplanoğlu, Meleğin Düşüşü için “Bu film benim miladım gibidir” der (Kuleli, 2007). Yönetmenin üslubu bu filmle kimliğini bulur. Müzikten, süslü kurgudan ve açıklayıcı diyalogdan arınmış, sessizliği anlatım biçimine dönüştüren bir sinema doğar. Meleğin Düşüşü bir ailenin içinde sözcüğe dökülemeyen bir şeyi, ensesti anlatır, ve ensest tam da konuşulmayan, adı konmayan, hiç yaşanmamış sayılandır. Filmin ana karakteri Zeynep, böyle bir evin içinde kendi kadınlığına ulaşmanın bir yolunu aramaktadır. Kaplanoğlu bu arayışı tüm çıplaklığıyla, seyirciyi rahatlatacak hiçbir şey vermeden anlatır.

İp, Kütük ve Kopan Oyun

Filmin açılış sahnesi, varacağı trajik sonu daha ilk andan haber veren sembolik bir öngösterimdir. Zeynep’i bir kütüğe tekrar tekrar ip bağlarken izleriz. Üzerinde eski iplerin biriktiği bu odun parçasını denize bakan uçurumun kenarına sürüklemeye çalışır, ip her defasında kopar, Zeynep yeniden bağlar. Kütüğün üzerindeki ip kalıntıları bu çabanın bir ilk olmadığını, eylemin bıkıp usanmadan yinelendiğini gösterir. Uçurumun ötesindeki deniz ise film boyunca arınmanın ve ruhsal kurtuluşun bir simgesi denilebilir.

Açılış sahnesindeki ısrarlı yineleme, sınırları gasp edilmiş bir kadının bu istismar ortamından kurtulmaya yönelik simgesel bir çabası olarak okunabilir. Freud, Haz İlkesinin Ötesinde’de (1920) insanın acı veren bir deneyime neden yeniden ve yeniden döndüğünü sorar, ve bu dönüşlerde travmayı sonradan da olsa kavrama, ona hâkim olma çabasını görür. Yineleme zorlantısı adını verdiği bu eğilimde, pasif olarak katlanılan şey kişinin kendi elleriyle sahneye konur, insan maruz kalan olmaktan çıkıp yöneten konumuna geçer. Zeynep de kendi gidişini, onu bağlayan bağların bir gün denize ulaşacağı anı tekrar tekrar canlandırır. İpin her kopuşu bir yenilgi, her yeniden bağlayış bir ısrardır. Filmin sonunda bu prova gerçeğe dönüşecek, ip bir gün denize ulaşacaktır.

Tekinsiz Ev

Zeynep’in ipini bağladığı o kaskatı kütük, babasıyla paylaştığı katılaşmış evin karşılığı gibidir. Kaplanoğlu ensesti sessizlikle anlatır. Işıklar sönünce koridordan yaklaşan ayak sesleri, kapıya düşen bir gölge, sırtını kapıya dönüp örtüsüne sarılmış, gözlerini yummuş bekleyen bir kadın. Ertesi sabah hiçbir şey olmamış gibi yaşamaya devam eden bir baba ve kızı. Güveni temsil etmesi, ensest yasağını koruması gereken baba sınırı kendisi aşar, kızını dış dünyadan yalıtarak kendi arzusunun nesnesine dönüştürür.

Freud’un “Tekinsiz” (1919) dediği şey tam olarak budur, en tanıdık olanın, evin, en korkunç olana dönüşmesi. Freud Almancadaki heimlich sözcüğünün hem evden olanı, tanıdık olanı hem de gizli tutulanı, saklananı anlattığını gösterir. Zeynep’in evi bu iki anlamın aynı çatı altında yaşadığı yerdir. 

Ferenczi, Yetişkinlerle Çocuk Arasındaki Dil Karmaşası‘nda (1933) istismarın, yetişkinin ertesi gün sürdürdüğü inkarı olduğunu söyler. Şefkatin dilini bilen çocuğa yetişkinin şehvet diliyle karşılık vermesi ve yaşananları yok sayması, istismardır. Kendi algısından şüpheye düşen çocuk, saldırgan yetişkinle özdeşleşir, onun suçluluğunu üstlenir ve sessizleşir. Zeynep’in uysallığı, öfkesini yutan itaatkar suskunluğu bu özdeşleşmenin bir örneğidir. Paul Claude Racamier’nin ensestüel adını verdiği iklim de budur: ensestin bir olay olmaktan çıkıp evin havasına, eşyaların dizilişine, susulan her şeye sindiği bir ortam. Zeynep için ev, sınırlarının sürekli ihlal edildiği, kendi bedenine ve cinsiyetine yabancılaştığı bir yerdir.

Melek

Zeynep babasının istismarında ve annenin yokluğunda kadınlığa geçişini gerçekleştiremez. Kadınlığını gizlemek zorunda kaldığı bir evde, çaresiz bir daralmanın içinde, bedeni büyümüş ama kendisi büyüyememiş bir kadındır.

Büyütülemeyen kadınlığın yerinde bir melek vardır. Melek, tüm anlatılarda günahsız, arzusuz, yalnızca itaat eden, kendine ait bir bedeni ve iradesi olmayan varlıktır. Kur’an, meleklere dişi adı verenleri kınar. Batı geleneğinde ise düşmüş melek itaatsizliğin figürüdür, cennetten düşüşü bir “hayır”ın bedelidir. Zeynep’in melekliği bu iki anlamın kesişiminde durur. Kadınlığı askıya alınmış bir itaattir bu, ve filmin vaat ettiği düşüş, o itaatten düşüştür.

Zeynep’in melekliği kendisinden çok babasının ihtiyacına hizmet eder. Bavulla karşılaşana kadar Zeynep meleği yaşatmaya devam eder, geceleri olanlara sesini çıkarmayan, sürekli bir çıkış arayıp hiçbirine varamayan, kendisine ilgi duyan genci geri çeviren, öfkesini yuttukça yutan uyumlu bir kızdır.

Film, biyolojik olarak kadın olmakla ruhsal olarak kadınlığa erişmek arasındaki farkı görünür kılar. Kadınlık bir yolun sonunda kazanılır. Bu yol, anneyle kurulan özdeşimden, annenin kendi kadınlığını kızına aktarmasından, babanın da kızını ona sahip olmaya kalkışmadan, ensest yasansının içinden, bir kadın olarak tanımasından geçer. Zeynep’in hikayesinde kadınlık yolunun her durağı çökmüştür. Kadınlığı aktaracak bir anne yoktur. Baba ise kızını karanlıkta bir kadın olarak arzularken, aydınlıkta onun bir kadın olarak tanımayı reddeder. Bu duraklar olmadığında kadınlık çocuksu bir bedenin içinde bastırılır, ve büyütülemez. Zeynep ise kendi kadınlığına, ölmüş bir kadının bavulu ile erişecektir. 

Bavul: Ödünç Kadınlık

Film bu noktada ikinci bir hayatla kesişir. Bir yanda arzularını bastırmış, otelde temizlik görevlisi olarak çalışan Zeynep, öbür yanda ses teknisyeni Selçuk. Sesleri dinlemeyi meslek edinmiş ama karısını hiç duymamış bir adam. Selçuk karısını aldatmıştır, bir bakıma onun kadınlığını duyamamıştır. Karısı onu terk ederken bir kaza geçirir ve ölür. Selçuk suçluluk içinde intihara kalkışır. Zeynep ile Selçuk’un hikayeleri de ilk kez bir türbede, birbirlerini görmeden kesişir. Zeynep türbede ipinin üzerine dua etmektedir. Selçuk ise mesleği gereği şehrin seslerini kaydetmektedir. Mikrofonu, kalabalığın uğultusu arasında Zeynep’in fısıltıyla okuduğu duayı yakalar. Karısının sesini yıllarca duymamış bir adam, hiç tanımadığı bir kadının yakarışını kayda geçirir.

Türbe, bu toprakların insanı için, dileğin bir iple, çaputla bağlandığı, sözcüğe dökülemeyenlerin düğümlere döküldüğü yakarışın ve emanet edilen sırların mekanıdır. Açılış sahnesindeki ip de böyle bir adaktır. Zeynep türbede duasını seslenir ve o ses, kaderi bavulla Zeynep’e bağlanacak olan Selçuk’un kaydına geçer. Bastırılmış olanın dile gelmesi, psikanalizin bildiği gibi, bir başkasının kulağına ihtiyaç duyar. Zeynep’in ilk dinleyicisi de, Selçuk olur, bastırılmışı ortadan kaldıracak olan da.

Freud Yas ve Melankoli‘de (1917) yas tutabilen insanın kaybettiği nesneden emek isteyen, yavaş bir çalışmayla ayrıldığını, melankolikte ise nesnenin gölgesinin benliğin üzerine düştüğünü söyler. Selçuk yasın bu emeğini atlamaya açalışır. Karısının giderken yanına aldığı bavulu, açmadan, olduğu gibi bir tanıdık aracılığıyla ihtiyacı olan birine verir. Bu kişi Zeynep’tir. Bavul, bir kadının kadınlığını göremeyen bir erkeğin elinden, kendi kadınlığını göremeyen bir kadına geçer. Yası tutulamayan bir kadının eşyaları, hiç yaşanamamış bir kadınlığın taşıyıcısına dönüşür.

Dışarı çıkarken kat kat giyinip bedenini gizleyen Zeynep, bavuldan çıkan kadınsı çamaşırları ve kıyafetleri şaşkınlıkla inceler. Onları teker teker denerken çocukluğunu geride bıraktığını, artık bir kadın olduğunu fark eder (Öztürk, 2016). Joan Riviere, Maske Olarak Kadınlık‘ta (1929) kadınlığın takınılıp bir maske gibi giyilebileceğini, üstelik sahici kadınlık ile maske arasında bir fark aramanın boşuna olduğunu söyler. Zeynep’in kadınlığı da önce bir giysi olarak gelir, başka bir kadının bedeninden çıkarılıp onun bedenine geçirilir. İnsan belki her zaman kadınlığa böyle, bir başkasından ödünç alarak girer. Zeynep’te trajik olan, ödünç verenin artık hayatta olmamasıdır.

Bir rüyada Zeynep bu elbiselerle aynanın karşısına geçer ve aynada ikinci bir kadın belirir. İnsan için kendisini ilk kez tanıdığı imge zaten ona yabancıdır, benlik bir özdeşimle, bir başkasının suretinde kurulur. Winnicott ise bebeğin ilk aynasının annenin yüzü olduğunu, insanın kendini önce annenin bakışında gördüğünü söyler. Annesiz bir kızın aynası bu yüzden bir başkasını gösterir. 

Zeynep kırmızı mini bir elbiseyle evde dolanırken babasının geleceğini “unutur”. Bu unutma hali sıradan bir dikkatsizliğin ötesinde, Zeynep’in babasına karşı başlattığı devrimin ilk kıvılcımıdır. Daha sonra babasının giyiminden dolayı attığı tokat, ensestiyöz otoritenin son hamlesidir. Zeynep o gece babasını öldürür ve kendisine kadınlığını getiren bavulla, babasının kaskatı kesilmiş cesedini taşır. 

Babayı Öldürmek

Bir kadının kadınlığını üstlenebilmesi babadan simgesel olarak ayrılmasından geçer. Bu ayrılığa baba yer açmayınca kız çocuğu kadınlığına yer bulamaz. Lacan’ın “Babanın Adı” dediği işlev, kendi keyfinden, jouissance‘ından vazgeçmiş bir babanın sorumluluğuna işaret eder. Bu baba ensest yasağını koruyan ve bu yasağa önce kendisi uyan babadır. Yasanın işlediği, anne baba çiftinin ve onların dışında bir üçüncü olan çocuğun bulunduğu, sınrıları belirgin bir ailede baba kızını bir arzu nesnesine dönüştürmez, onun zaten bir partneri vardır. Kızının dışarıya yönelmesine, başka bir evde kendi çiftini bulmasına ve böylece kadınlığına alan açar.

Zeynep’in babası bu babanın zıttıdır. Freud’un Totem ve Tabu‘da (1913) anlattığı ilksel baba, sürünün bütün kadınlarını kendine ayıran, hiçbir yasaya tabi olmayan babadır. Freud’un mitinde bu babayı oğullar öldürür ve yasa ancak bu cinayetten, ardından gelen suçluluktan doğar. Filmde ise babayı bir kız öldürür. Zeynep’in babası yasayı koruması gereken yerde yasayı çiğner, kızını karısının yerine yerleştirir. Bu ensestüel ilişkinin içinde Zeynep kendi kadınlığını gizlemek zorunda kalır.

Simgesel olarak hiç ölmemiş bir baba, Zeynep için gerçekte öldürülmesi gereken bir babaya dönüşür. Film babanın ölümünü gerçek bir cinayet olarak gösterir, ama bu cinayet, bir kızın kadınlığına yer açmayan babayı ruhsal düzlemde öldürme zorunluluğunun sahnelenişi olarak da okunabilir. Zeynep’in hayatına ilk kez kendi eliyle yön vermesi, meleğin düşüşüyle, yani kadınlığına erişmesiyle aynı anda gerçekleşir. Zeynep artık ne bir kız çocuğudur ne de bir melek.

Zeynep babasının cesedini taşıyıcı olan bavulun içine koyup denize bırakır. Kadınlığı getiren kap şimdi babayı götürür. Annesiz bir evin kızı babasını, Ferenczi’nin Thalassa‘da (1924) insanın ilk annesi saydığı denize teslim eder. Ferenczi’ye göre her doğum, canlının denizden karaya çıkışının bir tekrarıdır ve rahmin suları o ilk okyanusun hatırasını taşır. Annesi olmayan Zeynep, babasını bütün insanlığın annesine iade eder. Açılıştaki ip de bu sahnede anlamını bulur. Yıllardır uçurumun kenarından denize ulaştırmaya çalıştığı, her seferinde koparak yarıda kalan ip sonunda denize varır. 

Niederkommen: Düşüşle Doğumun Çakışması

Freud, 1920 tarihli Kadın Eşcinselliğinin Bir Vakasının Psikojenezi yazısında, Almancadaki niederkommen fiilinin çift anlamına dikkat çeker: hem yüksekten aşağı düşmek hem de bir çocuğu dünyaya getirmek. Freud’a göre bu düşüş iki şeyi birden gerçekleştirir. Bir yandan kendini cezalandırmadır, öte yandan babadan bir çocuk doğurma arzusunun bedende sahnelenmesidir. Lacan, Kaygı Seminerinde (1962/63) aynı sahneyi eyleme geçişin örneği olarak okur. Bakışın taşınamaz hale geldiği anda özne sahneden düşer, kendini bir artık gibi bırakır.

Zeynep’in hikayesi de bu vakaya yakındır. Film boyunca bir melek gibi sürüklendiği uçurumun kenarı, finalde durduğu balkonun eşiği, Freud’un düşüşten kast ettiğine benzer. Ama Zeynep düşmez. Düşen babasıdır. Freud’un hastası babasının bakışı altında kendisini aşağı bırakırken, Zeynep babasını aşağı bırakır. Babadan çocuk doğurma fantezisinin yerinde, babasız bir doğum vardır: Zeynep kendisini doğurur.

Şafak

Filmin son sahnesinde Zeynep, Mustafa’nın evinde şafak vakti yataktan kalkar, iç çamaşırlarını çıkarır ve çırılçıplak balkona çıkar. Babasının evinde kat kat giysilerin altına gizlediği, ölü bir kadının elbiseleriyle ilk kez temas ettiği bedeni, şimdi hiçbir örtü olmaksızın sabahın ilk ışığındadır. Ödünç kadınlık da çıkarılmıştır artık, geriye kimseden alınmamış bir beden kalmıştır. Tıpkı bir doğum ve tıpkı bir ölüm gibi. Kaplanoğlu bu soyunmayı bir yeniden başlangıç olarak görür. Zeynep’in yeni bir bedene, hatta yeni bir surete kavuştuğunu, bedenini babanın hükmünden geri alıp sahiplendiğini söyler. Yönetmene göre bu çıplaklıkta arzu nesnesi olan bir beden değil, masumiyetine dönmüş bir beden durur.

Balkon bir eşiktir, uçurumun kenarı gibi. Zeynep orada durur, aşağıya bakmaz, ışığa bakar. Bir meleğin ölümüyle bir kadının doğumu aynı anın içinde yaşanır. Yönetmenin bu filmi kendi “miladı” sayması burada bir anlam kazanır, çünkü milat sözcüğünün kökeninde doğum vardır. Müzikten, süsten ve fazlalıktan arınarak çıplak bir dile ulaşan sinema ile kat kat örtülerinden arınarak kendi çıplaklığına ulaşan kadın, aynı kadrajda birlikte doğar.

Kaynak

Ferenczi, S. (1924). Thalassa: Bir Genital Kuram Denemesi [Versuch einer Genitaltheorie].

Ferenczi, S. (1933). Yetişkinlerle Çocuk Arasındaki Dil Karmaşası: Şefkatin Dili ve Tutkunun Dili.

Freud, S. (1913). Totem ve Tabu.

Freud, S. (1917). Yas ve Melankoli.

Freud, S. (1919). Tekinsiz.

Freud, S. (1920a). Haz İlkesinin Ötesinde.

Freud, S. (1920b). Kadın Eşcinselliğinin Bir Vakasının Psikojenezi.

Toydemir, H. H. (2018). Auteur teorisi çerçevesinde Semih Kaplanoğlu filmlerinin analizi. Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Radyo Televizyon ve Sinema Anabilim Dalı, Konya.

Öztürk, E. (2016). Karanlıktan Aydınlığa. B. Acar (Haz.), Türk Sinemasında 100 Unutulmaz Karakter (1. bs.) içinde. İstanbul: Edebi Şeyler.

Winnicott, D. W. (1967). Çocuk Gelişiminde Anne ve Ailenin Ayna Rolü. Oyun ve Gerçeklik (1971) içinde.

Kur’an-ı Kerim, Zuhruf Suresi 19. ayet; Necm Suresi 27. ayet.

 

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir